Incident response nədir və kimin işidir?
Kiber hadisə (incident) təhlükəsizliyin real pozulması və ya pozulma şübhəsidir: zərərli proqram (malware) yoluxması, oğurlanmış hesabla giriş, məlumat sızması, fişinq (phishing) e-poçtu ilə başlayan hücum. Hər alert hadisə deyil; alert araşdırılıb təsdiqlənəndə hadisəyə çevrilir.
Kiçik şirkətdə bu işi bir sistem administratoru görə bilər. Böyük təşkilatlarda ayrıca komanda olur: SOC analitikləri hadisəni aşkarlayıb triage edir, incident response mütəxəssisləri dərin araşdırma aparır, rəhbərlik və hüquq şöbəsi isə qərar və kommunikasiyaya qoşulur.
Incident response hansı mərhələlərdən ibarətdir?
| Mərhələ | Məqsəd | Nümunə iş |
|---|---|---|
| 1. Hazırlıq | Hadisədən əvvəl alət, plan və rolları hazır etmək | Log toplama, əlaqə siyahısı, playbook-lar |
| 2. Aşkarlama (identification) | Hadisənin baş verdiyini təsdiqləmək | SIEM alertini araşdırmaq, təsir dairəsini müəyyən etmək |
| 3. Containment | Yayılmanı dayandırmaq | Maşını şəbəkədən ayırmaq, hesabı bloklamaq |
| 4. Təmizləmə (eradication) | Təhdidi sistemdən çıxarmaq | Zərərli faylı silmək, zəifliyi bağlamaq |
| 5. Bərpa (recovery) | Normal işə qayıtmaq | Təmiz yedəkdən bərpa, artırılmış monitorinq |
| 6. Dərslər (lessons learned) | Təkrarın qarşısını almaq | Hesabat, qayda və prosedur yeniləmələri |
NIST-in SP 800-61 sənədinin ikinci versiyası eyni işi dörd mərhələyə bölür: hazırlıq; aşkarlama və təhlil; containment, təmizləmə və bərpa; hadisədən sonrakı fəaliyyət. 2025-ci ildə dərc olunan üçüncü versiya isə hadisəyə reaksiyanı NIST Cybersecurity Framework 2.0-ın funksiyaları ilə əlaqələndirir. Model fərqli olsa da məntiq eynidir.
Hadisənin ilk saatında nə etmək lazımdır?
- Sakit qalın və vaxtı qeyd edin: nə vaxt, kim, nəyi gördü.
- Alertin həqiqi olub-olmadığını yoxlayın: eyni davranış başqa mənbələrdə də görünürmü?
- Təsir dairəsini müəyyən edin: hansı maşınlar, hansı hesablar, hansı məlumat.
- Yoluxmuş maşını şəbəkədən təcrid edin, amma söndürməyin — yaddaşdakı sübut itə bilər.
- Şübhəli hesabların parolunu dəyişin və aktiv sessiyalarını bağlayın.
- Planda yazılmış şəxslərə və rəhbərliyə xəbər verin.
- Gördüyünüz hər addımı vaxtı ilə birlikdə jurnala yazın.
Containment və təmizləmə arasında fərq nədir?
Containment yanğını söndürmək deyil, onun yayılmasını dayandırmaqdır. Məsələn, maşın təcrid olunur, hesab bloklanır, şübhəli IP ünvanı firewall-da kəsilir. Bu addımlar sürətli və geri qaytarıla bilən olmalıdır.
Təmizləmə isə kök səbəbin aradan qaldırılmasıdır: zərərli faylların və avtomatik başlanğıc qeydlərinin silinməsi, istismar olunan zəifliyin (vulnerability) yamaqlanması, hücumçunun yaratdığı hesabların ləğvi. Kök səbəb tapılmadan təmizləməyə keçmək tez-tez təkrar yoluxma ilə bitir.
Hadisələr ciddiliyinə görə necə təsnif olunur?
Bütün hadisələrə eyni sürətlə reaksiya vermək mümkün deyil. Ona görə hazırlıq mərhələsində ciddilik səviyyələri əvvəlcədən müəyyən edilir. Səviyyə hadisənin təsirinə, yayılma sürətinə və hansı məlumata toxunduğuna görə verilir.
| Səviyyə | Nümunə | Reaksiya |
|---|---|---|
| Aşağı | Bloklanmış fişinq e-poçtu, heç kim keçidə klikləməyib | Qeyd və adi növbə ilə yoxlama |
| Orta | Bir kompüterdə zərərli proqram aşkarlanıb və karantinə alınıb | Növbə ərzində araşdırma və təmizləmə |
| Yüksək | Oğurlanmış hesabla serverə giriş edilib | Dərhal containment və eskalasiya |
| Kritik | Fidyə proqramı yayılır və ya məlumat sızması təsdiqlənib | Bütün komandanın və rəhbərliyin dərhal cəlb olunması |
Bölgü şirkətdən şirkətə dəyişir. Vacib olan odur ki, hər səviyyə üçün kimin xəbərdar edildiyi və reaksiya vaxtı yazılı şəkildə müəyyən olunsun. Böhran anında bu qərarları ilk dəfə vermək həm vaxt itirir, həm səhvə yol açır.
Incident response planına nələr daxildir?
- Rollar və məsuliyyətlər: kim hadisəni idarə edir, kim texniki işi görür, kim rəhbərliyə məlumat verir.
- Əlaqə siyahısı: iş saatlarından kənar zəng ediləcək şəxslər və xarici tərəfdaşlar.
- Playbook-lar: fişinq, zərərli proqram, oğurlanmış hesab kimi tipik ssenarilər üçün addım-addım təlimatlar.
- Sübutun toplanması qaydası: hansı loglar, hansı yaddaş surətləri, harada və necə saxlanılır.
- Kommunikasiya qaydası: işçilərə, müştərilərə və lazım gələrsə dövlət qurumlarına nə vaxt və necə məlumat verilir.
- Məşq cədvəli: planın masaüstü məşqlərlə (tabletop) müntəzəm yoxlanılması.
Heç vaxt məşq edilməyən plan real hadisədə nadir hallarda işləyir. Masaüstü məşqdə komanda real ssenarini müzakirə edir: «Saat 02:00-da fidyə proqramı alerti gəldi, ilk on dəqiqədə kim nə edir?». Belə məşqlər plandakı boşluqları hadisədən əvvəl üzə çıxarır.
İnsident hesabatı necə yazılır?
Hesabat hadisəni oxumayan adama da aydın olmalıdır. Texniki detal əlavədə qala bilər, amma əsas hissə qısa və strukturlu olur.
- Qısa xülasə: nə baş verdi, nə vaxt aşkarlandı, təsir nə oldu.
- Zaman xətti: ilk hücum izindən bağlanmaya qədər əsas hadisələr.
- Kök səbəb: hücumçu necə daxil oldu.
- Görülən tədbirlər: containment, təmizləmə və bərpa addımları.
- Göstəricilər (IOC): IP ünvanları, fayl hash-ləri, domenlər.
- Tövsiyələr: təkrarın qarşısını almaq üçün nə dəyişməlidir.
Real ssenari: oğurlanmış hesaba necə reaksiya verilir?
Gecə saatlarında SIEM alert verir: mühasibat şöbəsindəki işçinin hesabına xaricdən bir neçə uğursuz girişdən sonra uğurlu giriş olub. Bir neçə dəqiqə sonra həmin hesab adından yeni istifadəçi yaradılıb. Aşağıdakı addımlar SANS modelinin bu ssenaridə necə işlədiyini göstərir.
- Aşkarlama: analitik işçinin adətən haradan və nə vaxt girdiyini yoxlayır — giriş normal davranışa uyğun deyil, alert təsdiqlənir.
- Containment: hesab bloklanır, aktiv sessiyalar bağlanır, yeni yaradılmış istifadəçi deaktiv edilir.
- Araşdırma: hücumçunun hansı maşınlara girdiyi, hansı fayllara baxdığı və hansı əmrləri işlətdiyi loglarda izlənir.
- Təmizləmə: hücumçunun yaratdığı hesablar və avtomatik başlanğıc qeydləri silinir, parol sıfırlanır, iki faktorlu autentifikasiya (2FA) aktivləşdirilir.
- Bərpa: işçi yeni parol ilə işə qaytarılır, hesab bir müddət artırılmış monitorinqdə saxlanılır.
- Dərslər: parolun necə oğurlandığı müəyyən edilir — məsələn, fişinq e-poçtu — və işçilər üçün maarifləndirmə planlaşdırılır.
Incident response öyrənmək üçün hansı bacarıqlar lazımdır?
- Şəbəkə əsasları: normal trafiki anormaldan ayırmaq üçün.
- Linux və Windows logları: hadisənin izini sistem jurnallarında tapmaq üçün.
- SIEM ilə iş: axtarış, korrelyasiya və alert təhlili.
- MITRE ATT&CK: hücumçunun davranışını ümumi dildə təsvir etmək üçün.
- Yazı bacarığı: aydın, faktlara əsaslanan hesabat yazmaq.
Tez-tez verilən suallar
Incident response nədir, qısaca?
Kiber hadisəni aşkarlamaq, yayılmasını dayandırmaq, təhdidi təmizləmək, sistemi bərpa etmək və nəticədən dərs çıxarmaq üçün planlı prosesdir.
Hər alert insidentdirmi?
Xeyr. Alert yalnız siqnaldır. Araşdırma onun həqiqi təhdid olduğunu təsdiqləyəndə hadisə (incident) kimi qeydə alınır.
Incident response planı olmayan şirkət nə etməlidir?
Ən azı kimin qərar verdiyini, kimə zəng edildiyini, logların harada saxlandığını və maşının necə təcrid olunduğunu bir səhifədə yazmalıdır. Plan sonra təkmilləşdirilir.
Incident response ilə digital forensics eyni şeydir?
Yox, amma bir-birinə bağlıdır. Forensics sübutun toplanması və dərin təhlilidir; incident response isə hadisənin bütövlükdə idarə edilməsidir və forensics onun bir hissəsi ola bilər.
Incident response-u harada öyrənmək olar?
Praktik laboratoriyada. Log Academy-nin 6 aylıq Blue Team proqramında incident response, SIEM və aşkarlama qaydaları oflayn və onlayn formatda keçilir. İlk dərs pulsuzdur.
Blue Team proqramında praktikada öyrən.
Blue Team →Proqram haqqında məlumat alın
Formu doldurun — proqram məsləhətçisi zəng edib müddət, qrup vaxtı və şərtlər barədə ətraflı məlumat versin.