Log Academy Konsultasiya təyin et ↗
Blue Team9 dəq oxuLog Academy təlim komandasıSon yenilənmə: 13 noyabr 2026

Kibertəhlükəsizlik üçün şəbəkə əsasları: TCP/IP, portlar və DNS

Kibertəhlükəsizlik təlimindən əvvəl bilməli olduğunuz şəbəkə əsasları: IP ünvanı, TCP və UDP fərqi, vacib portlar, DNS-in iş prinsipi və hücumların şəbəkə trafikində necə göründüyü.

Qısa cavab

Kibertəhlükəsizlik üçün şəbəkə əsasları — kompüterlərin bir-biri ilə necə danışdığını başa düşmək deməkdir: IP ünvanı, TCP/IP modeli, TCP və UDP fərqi, portlar və DNS. Demək olar ki, hər hücum şəbəkədə iz buraxır: port skanı, şübhəli DNS sorğusu, qeyri-adi xarici bağlantı. Normal trafikin necə göründüyünü bilməyən mütəxəssis qeyri-adi olanı da görə bilmir. Ona görə həm Blue Team, həm Red Team təlimi şəbəkə əsaslarından başlayır.

Əsas nəticələr
  • TCP/IP modeli dörd qatdan ibarətdir və hər qatın öz hücum və müdafiə mövzusu var.
  • TCP bağlantını təsdiqlə qurur, UDP isə təsdiqsiz göndərir — bu fərq trafikdə hücumu tanımağa kömək edir.
  • Port xidmətin «qapı nömrəsidir»: 22 SSH, 53 DNS, 443 HTTPS, 3389 RDP kimi portları əzbər bilmək lazımdır.
  • DNS çox vaxt hücumun ilk izini göstərir: zərərli domenə sorğu bağlantıdan əvvəl gəlir.
  • Şəbəkəni öyrənməyin ən sürətli yolu Wireshark-da öz trafikinizə baxmaqdır.

Kibertəhlükəsizlik üçün niyə şəbəkə bilmək lazımdır?

SOC analitikinin gördüyü alertlərin böyük hissəsi şəbəkə hadisəsidir: hansısa daxili maşın tanımadığı xarici ünvanla əlaqə qurub, bir IP yüzlərlə porta sorğu göndərib, DNS sorğuları qəfildən artıb. Bu alertləri qiymətləndirmək üçün «bu normaldırmı?» sualına cavab vermək lazımdır, bu da şəbəkənin normal davranışını bilmədən mümkün deyil.

Red Team tərəfində də vəziyyət eynidir. Sızma testi (pentest) kəşfiyyatla başlayır: hansı hostlar aktivdir, hansı portlar açıqdır, hansı xidmətlər işləyir. Nmap çıxışını oxumaq üçün TCP-nin bağlantını necə qurduğunu bilmək lazımdır.

TCP/IP modeli nədir?

TCP/IP modeli məlumatın bir kompüterdən digərinə necə getdiyini qatlara bölür. Hər qat öz işini görür və üstündəki qata xidmət edir. Təlimlərdə tez-tez yeddi qatlı OSI modeli də keçilir; o, daha ətraflı bölgüdür, amma real protokollar TCP/IP modelinə uyğun qurulub.

Qat Nə edir Protokol nümunələri Təhlükəsizlik nümunəsi
Tətbiq Proqramların danışdığı dil HTTP, HTTPS, DNS, SMTP, SSH Fişinq keçidi, SQL injection, DNS tunelləmə
Nəqliyyat Məlumatın hansı porta və necə çatdırılacağı TCP, UDP Port skanı, SYN flood
İnternet Ünvanlama və marşrutlaşdırma IP, ICMP IP saxtalaşdırma (spoofing), ping sweep
Şəbəkə girişi Eyni lokal şəbəkədə fiziki ötürmə Ethernet, Wi-Fi, ARP ARP saxtalaşdırma, saxta Wi-Fi nöqtəsi
TCP/IP modelinin qatları və təhlükəsizlik baxımından nümunələr

IP ünvanı nədir və daxili ünvan xaricidən necə fərqlənir?

IP ünvanı şəbəkədəki cihazın ünvanıdır. IPv4 ünvanı nöqtələrlə ayrılmış dörd rəqəmdən ibarətdir, məsələn 192.168.1.10. Ünvanın bir hissəsi şəbəkəni, digər hissəsi həmin şəbəkədəki cihazı göstərir; bu bölgünü alt şəbəkə maskası (məsələn /24) müəyyən edir.

RFC 1918 standartı üç diapazonu daxili şəbəkələr üçün ayırıb: 10.0.0.0/8, 172.16.0.0/12 və 192.168.0.0/16. Bu ünvanlar internetdə marşrutlaşdırılmır. Analitik üçün praktik nəticəsi budur: logda daxili ünvandan daxili ünvana gedən qeyri-adi bağlantı şəbəkə daxilində yayılmanı, daxili ünvandan tanınmayan xarici ünvana gedən müntəzəm bağlantı isə idarəetmə serveri ilə əlaqəni göstərə bilər.

TCP və UDP arasında fərq nədir?

Meyar TCP UDP
Bağlantı Əvvəlcə üç addımlı əl sıxma (SYN, SYN-ACK, ACK) Bağlantı qurulmur, paket birbaşa göndərilir
Çatdırılma Təsdiqlənir, itən paket yenidən göndərilir Təsdiq yoxdur
Sürət Daha yavaş, amma etibarlı Daha sürətli
Nümunələr HTTP/HTTPS, SSH, SMTP, RDP DNS sorğuları, VoIP, video axını
Trafikdə şübhəli görüntü Cavabsız qalan çoxlu SYN paketi Qeyri-adi böyük və ya çox sayda DNS sorğusu
TCP və UDP müqayisəsi

Üç addımlı əl sıxmanı bilmək port skanını tanımaq üçün əsasdır. Bir IP qısa müddətdə onlarla müxtəlif porta SYN göndərirsə və bağlantını tamamlamırsa, bu, demək olar ki, həmişə skan əlamətidir.

Hansı portları bilmək vacibdir?

Port eyni IP ünvanında işləyən xidmətləri bir-birindən ayırır. Standart port nömrələrini IANA reyestri müəyyən edir. Hamısını əzbərləmək lazım deyil, amma aşağıdakılar hər gün qarşınıza çıxacaq.

Port Xidmət Niyə diqqət çəkir
22/TCP SSH Linux serverlərinə uzaqdan giriş; parol təxmini cəhdlərinin əsas hədəfi
25/TCP SMTP E-poçt ötürülməsi; fişinq məktublarının yolu
53/UDP, TCP DNS Domen adlarının həlli; zərərli domen sorğuları burada görünür
80 və 443/TCP HTTP və HTTPS Veb trafiki; zərərli proqramlar da çox vaxt 443-dən istifadə edir
445/TCP SMB Windows fayl paylaşımı; şəbəkə daxilində yayılmada tez-tez işlənir
3389/TCP RDP Windows uzaq masaüstü; internetə açıq qalması ciddi riskdir
Ən çox rast gəlinən portlar və nə üçün diqqət çəkdikləri

DNS necə işləyir və təhlükəsizlik üçün niyə vacibdir?

  1. Brauzerə domen adı yazırsınız, kompüter əvvəlcə öz yaddaşını (keşini) yoxlayır.
  2. Cavab yoxdursa, sorğu konfiqurasiya edilmiş DNS serverinə (resolver) gedir.
  3. Resolver lazım olsa kök serverlərə, sonra domen zonasına (.az, .com) və nəhayət domenin öz DNS serverinə müraciət edir.
  4. IP ünvanı tapılır, kompüterə qaytarılır və bir müddət keşdə saxlanılır.
  5. Yalnız bundan sonra həmin IP ünvanına TCP bağlantısı qurulur.

Bu ardıcıllıq müdafiəçi üçün böyük üstünlükdür: zərərli serverə bağlantıdan əvvəl adətən DNS sorğusu gedir. Ona görə DNS logları erkən xəbərdarlıq mənbəyidir. Şübhəli əlamətlər bunlardır: yeni qeydiyyatdan keçmiş və ya mənasız hərflərdən ibarət domenlər, çox uzun alt domenlər (DNS tunelləmə əlaməti) və eyni domenə müntəzəm aralıqla gedən sorğular.

Hücum şəbəkə trafikində necə görünür?

Nə axtarılır Trafikdə əlaməti Wireshark filtri
Port skanı Bir IP-dən çoxlu porta cavabsız SYN tcp.flags.syn == 1 && tcp.flags.ack == 0
Şübhəli DNS Qəribə və ya çox uzun domen adları dns
Şifrələnməmiş giriş HTTP-də açıq mətnlə göndərilən forma http.request.method == "POST"
Daxili yayılma İş stansiyaları arasında SMB və RDP tcp.port == 445 || tcp.port == 3389
Wireshark-da şübhəli trafiki tapmaq üçün başlanğıc filtrlər

Filtr cavab vermir, yalnız baxılacaq yeri daraldır. Analitik sonra kontekstə baxır: bu IP kimindir, bu davranış həmin maşın üçün adidirmi, eyni vaxtda SIEM-də başqa hadisə varmı?

Tez-tez verilən suallar

Kibertəhlükəsizlik üçün şəbəkə əsaslarını nə qədər bilmək lazımdır?

Başlanğıc üçün TCP/IP modeli, IP ünvanlama, TCP və UDP fərqi, əsas portlar, DNS və HTTP kifayətdir. Marşrutlaşdırma protokollarını dərindən bilmək tələb olunmur.

Kibertəhlükəsizlikdən əvvəl CCNA keçmək lazımdırmı?

Şərt deyil. CCNA faydalıdır, amma təhlükəsizlik üçün lazım olan şəbəkə bilgisi ondan dardır. Əsas mövzuları öyrənib Wireshark-da praktika etmək başlamaq üçün yetərlidir.

Wireshark nədir?

Wireshark pulsuz, açıq mənbəli şəbəkə trafiki analizatorudur. Kompüterdən keçən paketləri tutur və hər protokolun sahələrini oxunaqlı şəkildə göstərir.

OSI və TCP/IP modelinin hansını öyrənmək lazımdır?

Hər ikisini. OSI-nin yeddi qatı müsahibələrdə və sənədlərdə tez-tez xatırlanır, TCP/IP isə real protokolların necə qurulduğunu göstərir. Qatların bir-birinə necə uyğun gəldiyini bilmək kifayətdir.

Şəbəkə əsaslarını kibertəhlükəsizlik təlimində öyrənmək olarmı?

Bəli. Log Academy-nin 6 aylıq Blue Team proqramı şəbəkə və protokol əsasları ilə başlayır, sonra Sysmon, SIEM, aşkarlama qaydaları və incident response ilə davam edir. Dərslər oflayn və onlayn keçir, ilk dərs pulsuzdur.

Blue Team proqramında praktikada öyrən.

Blue Team →

Proqram haqqında məlumat alın

Formu doldurun — proqram məsləhətçisi zəng edib müddət, qrup vaxtı və şərtlər barədə ətraflı məlumat versin.

Zəng yalnız proqram məlumatı üçündür. Nömrəniz üçüncü tərəflə paylaşılmır.

Praktikada öyrənmək istəyirsən?

Konsultasiya təyin et →
Log Academy.
© 2026 Log Academy AZ RU EN