Kibertəhlükəsizlik üçün niyə şəbəkə bilmək lazımdır?
SOC analitikinin gördüyü alertlərin böyük hissəsi şəbəkə hadisəsidir: hansısa daxili maşın tanımadığı xarici ünvanla əlaqə qurub, bir IP yüzlərlə porta sorğu göndərib, DNS sorğuları qəfildən artıb. Bu alertləri qiymətləndirmək üçün «bu normaldırmı?» sualına cavab vermək lazımdır, bu da şəbəkənin normal davranışını bilmədən mümkün deyil.
Red Team tərəfində də vəziyyət eynidir. Sızma testi (pentest) kəşfiyyatla başlayır: hansı hostlar aktivdir, hansı portlar açıqdır, hansı xidmətlər işləyir. Nmap çıxışını oxumaq üçün TCP-nin bağlantını necə qurduğunu bilmək lazımdır.
TCP/IP modeli nədir?
TCP/IP modeli məlumatın bir kompüterdən digərinə necə getdiyini qatlara bölür. Hər qat öz işini görür və üstündəki qata xidmət edir. Təlimlərdə tez-tez yeddi qatlı OSI modeli də keçilir; o, daha ətraflı bölgüdür, amma real protokollar TCP/IP modelinə uyğun qurulub.
| Qat | Nə edir | Protokol nümunələri | Təhlükəsizlik nümunəsi |
|---|---|---|---|
| Tətbiq | Proqramların danışdığı dil | HTTP, HTTPS, DNS, SMTP, SSH | Fişinq keçidi, SQL injection, DNS tunelləmə |
| Nəqliyyat | Məlumatın hansı porta və necə çatdırılacağı | TCP, UDP | Port skanı, SYN flood |
| İnternet | Ünvanlama və marşrutlaşdırma | IP, ICMP | IP saxtalaşdırma (spoofing), ping sweep |
| Şəbəkə girişi | Eyni lokal şəbəkədə fiziki ötürmə | Ethernet, Wi-Fi, ARP | ARP saxtalaşdırma, saxta Wi-Fi nöqtəsi |
IP ünvanı nədir və daxili ünvan xaricidən necə fərqlənir?
IP ünvanı şəbəkədəki cihazın ünvanıdır. IPv4 ünvanı nöqtələrlə ayrılmış dörd rəqəmdən ibarətdir, məsələn 192.168.1.10. Ünvanın bir hissəsi şəbəkəni, digər hissəsi həmin şəbəkədəki cihazı göstərir; bu bölgünü alt şəbəkə maskası (məsələn /24) müəyyən edir.
RFC 1918 standartı üç diapazonu daxili şəbəkələr üçün ayırıb: 10.0.0.0/8, 172.16.0.0/12 və 192.168.0.0/16. Bu ünvanlar internetdə marşrutlaşdırılmır. Analitik üçün praktik nəticəsi budur: logda daxili ünvandan daxili ünvana gedən qeyri-adi bağlantı şəbəkə daxilində yayılmanı, daxili ünvandan tanınmayan xarici ünvana gedən müntəzəm bağlantı isə idarəetmə serveri ilə əlaqəni göstərə bilər.
TCP və UDP arasında fərq nədir?
| Meyar | TCP | UDP |
|---|---|---|
| Bağlantı | Əvvəlcə üç addımlı əl sıxma (SYN, SYN-ACK, ACK) | Bağlantı qurulmur, paket birbaşa göndərilir |
| Çatdırılma | Təsdiqlənir, itən paket yenidən göndərilir | Təsdiq yoxdur |
| Sürət | Daha yavaş, amma etibarlı | Daha sürətli |
| Nümunələr | HTTP/HTTPS, SSH, SMTP, RDP | DNS sorğuları, VoIP, video axını |
| Trafikdə şübhəli görüntü | Cavabsız qalan çoxlu SYN paketi | Qeyri-adi böyük və ya çox sayda DNS sorğusu |
Üç addımlı əl sıxmanı bilmək port skanını tanımaq üçün əsasdır. Bir IP qısa müddətdə onlarla müxtəlif porta SYN göndərirsə və bağlantını tamamlamırsa, bu, demək olar ki, həmişə skan əlamətidir.
Hansı portları bilmək vacibdir?
Port eyni IP ünvanında işləyən xidmətləri bir-birindən ayırır. Standart port nömrələrini IANA reyestri müəyyən edir. Hamısını əzbərləmək lazım deyil, amma aşağıdakılar hər gün qarşınıza çıxacaq.
| Port | Xidmət | Niyə diqqət çəkir |
|---|---|---|
| 22/TCP | SSH | Linux serverlərinə uzaqdan giriş; parol təxmini cəhdlərinin əsas hədəfi |
| 25/TCP | SMTP | E-poçt ötürülməsi; fişinq məktublarının yolu |
| 53/UDP, TCP | DNS | Domen adlarının həlli; zərərli domen sorğuları burada görünür |
| 80 və 443/TCP | HTTP və HTTPS | Veb trafiki; zərərli proqramlar da çox vaxt 443-dən istifadə edir |
| 445/TCP | SMB | Windows fayl paylaşımı; şəbəkə daxilində yayılmada tez-tez işlənir |
| 3389/TCP | RDP | Windows uzaq masaüstü; internetə açıq qalması ciddi riskdir |
DNS necə işləyir və təhlükəsizlik üçün niyə vacibdir?
- Brauzerə domen adı yazırsınız, kompüter əvvəlcə öz yaddaşını (keşini) yoxlayır.
- Cavab yoxdursa, sorğu konfiqurasiya edilmiş DNS serverinə (resolver) gedir.
- Resolver lazım olsa kök serverlərə, sonra domen zonasına (.az, .com) və nəhayət domenin öz DNS serverinə müraciət edir.
- IP ünvanı tapılır, kompüterə qaytarılır və bir müddət keşdə saxlanılır.
- Yalnız bundan sonra həmin IP ünvanına TCP bağlantısı qurulur.
Bu ardıcıllıq müdafiəçi üçün böyük üstünlükdür: zərərli serverə bağlantıdan əvvəl adətən DNS sorğusu gedir. Ona görə DNS logları erkən xəbərdarlıq mənbəyidir. Şübhəli əlamətlər bunlardır: yeni qeydiyyatdan keçmiş və ya mənasız hərflərdən ibarət domenlər, çox uzun alt domenlər (DNS tunelləmə əlaməti) və eyni domenə müntəzəm aralıqla gedən sorğular.
Hücum şəbəkə trafikində necə görünür?
| Nə axtarılır | Trafikdə əlaməti | Wireshark filtri |
|---|---|---|
| Port skanı | Bir IP-dən çoxlu porta cavabsız SYN | tcp.flags.syn == 1 && tcp.flags.ack == 0 |
| Şübhəli DNS | Qəribə və ya çox uzun domen adları | dns |
| Şifrələnməmiş giriş | HTTP-də açıq mətnlə göndərilən forma | http.request.method == "POST" |
| Daxili yayılma | İş stansiyaları arasında SMB və RDP | tcp.port == 445 || tcp.port == 3389 |
Filtr cavab vermir, yalnız baxılacaq yeri daraldır. Analitik sonra kontekstə baxır: bu IP kimindir, bu davranış həmin maşın üçün adidirmi, eyni vaxtda SIEM-də başqa hadisə varmı?
Tez-tez verilən suallar
Kibertəhlükəsizlik üçün şəbəkə əsaslarını nə qədər bilmək lazımdır?
Başlanğıc üçün TCP/IP modeli, IP ünvanlama, TCP və UDP fərqi, əsas portlar, DNS və HTTP kifayətdir. Marşrutlaşdırma protokollarını dərindən bilmək tələb olunmur.
Kibertəhlükəsizlikdən əvvəl CCNA keçmək lazımdırmı?
Şərt deyil. CCNA faydalıdır, amma təhlükəsizlik üçün lazım olan şəbəkə bilgisi ondan dardır. Əsas mövzuları öyrənib Wireshark-da praktika etmək başlamaq üçün yetərlidir.
Wireshark nədir?
Wireshark pulsuz, açıq mənbəli şəbəkə trafiki analizatorudur. Kompüterdən keçən paketləri tutur və hər protokolun sahələrini oxunaqlı şəkildə göstərir.
OSI və TCP/IP modelinin hansını öyrənmək lazımdır?
Hər ikisini. OSI-nin yeddi qatı müsahibələrdə və sənədlərdə tez-tez xatırlanır, TCP/IP isə real protokolların necə qurulduğunu göstərir. Qatların bir-birinə necə uyğun gəldiyini bilmək kifayətdir.
Şəbəkə əsaslarını kibertəhlükəsizlik təlimində öyrənmək olarmı?
Bəli. Log Academy-nin 6 aylıq Blue Team proqramı şəbəkə və protokol əsasları ilə başlayır, sonra Sysmon, SIEM, aşkarlama qaydaları və incident response ilə davam edir. Dərslər oflayn və onlayn keçir, ilk dərs pulsuzdur.
Blue Team proqramında praktikada öyrən.
Blue Team →Proqram haqqında məlumat alın
Formu doldurun — proqram məsləhətçisi zəng edib müddət, qrup vaxtı və şərtlər barədə ətraflı məlumat versin.